Hayagriva (tiếng Phạn: हयग्रीव, Hayagrīva), có nghĩa là "Người có cổ ngựa" (từ Haya: ngựa và Griva: cổ), là một trong những thực thể bí ẩn và quan trọng bậc nhất trong vũ trụ luận Ấn Độ. Ngài tồn tại dưới hai hình thái đối lập nhưng gắn kết chặt chẽ: một ác quỷ (Asura) dòng dõi Danava và một hóa thân (Avatar) của thần Vishnu. Sự tồn tại song hành này đại diện cho một thông điệp triết học sử thi về bản chất của Tri thức (Vidya): nó có thể trở thành công cụ của quyền lực độc tài khi bị chiếm hữu bởi bản ngã, nhưng cũng là chìa khóa dẫn đến sự giải thoát khi được phục hồi bởi ý chí thiêng liêng.
Nguồn gốc của quỷ vương Hayagriva bắt nguồn từ dòng dõi của hiền triết Kashyapa và nữ thần Danu. Ngài là vị vua đầu tiên của bộ tộc Danava, sở hữu trí tuệ và quyền năng quân sự vượt bậc. Thông qua những cuộc khổ hạnh (Tapas) kinh thiên động địa kéo dài hàng nghìn năm trên bờ sông Saraswati, ngài đã nhận được một đặc ân (boon) tối thượng từ Nữ thần: ngài sẽ trở nên bất khả chiến bại và chỉ có thể bị tiêu diệt bởi một thực thể khác cũng mang tên Hayagriva — người có thân người và đầu ngựa. Tin rằng một sinh vật kỳ dị như vậy không bao giờ tồn tại, quỷ vương đã lộng hành khắp tam giới, đánh bại thần Indra và đỉnh điểm là hành vi phạm thượng: đánh cắp các bản kinh Veda (cội nguồn tri thức vũ trụ) từ thần sáng tạo Brahma khi Ngài đang chìm trong giấc ngủ, sau đó giấu chúng sâu dưới đáy đại dương nguyên thủy.
Diễn trình chuyển hóa thần thánh để tiêu diệt quỷ vương là một trong những giai thoại kỳ lạ nhất của Puranas. Tương truyền, sau một cuộc đại chiến kéo dài 10.000 năm với các Asura, thần Vishnu vô cùng mệt mỏi và chìm vào giấc ngủ Yoga Nidra sâu thẳm, đầu tựa lên đầu cung đang căng dây. Để đánh thức Ngài nhằm cứu vãn thế gian đang lâm nguy vì mất kinh Veda, chư thiên đã tạo ra những con mối để gặm nhấm dây cung. Khi dây cung đứt, lực bật cực mạnh đã khiến đầu của Vishnu bị lìa khỏi thân và bay mất. Trong cơn hoảng loạn, chư thiên đã cầu cứu Nữ thần và được chỉ dạy rằng đây là ý chí của định mệnh: họ phải lắp đầu của một con ngựa trắng lên thân thể của Vishnu để tạo ra hóa thân Hayagriva — thực thể duy nhất đáp ứng điều kiện để tiêu diệt quỷ vương cùng tên.
Cuộc đại chiến giữa hai Hayagriva — một bên là hiện thân của sự chiếm hữu vô minh và một bên là hiện thân của sự phục hồi trí tuệ — diễn ra vô cùng khốc liệt dưới lòng đại dương. Trong hình thái này, thần Vishnu tỏa ra ánh sáng rực rỡ như pha lê tinh khiết (Spatika), tượng trưng cho thuộc tính Sattva thanh tịnh. Sau khi tiêu diệt quỷ vương bằng sức mạnh và sự thấu thị, thần Hayagriva đã thu hồi các bản kinh Veda bị đánh cắp, mang chúng trở lại cho Brahma để phục hồi trật tự sáng tạo cho vũ trụ.
Về phương diện biểu tượng và di sản, Hayagriva được tôn sùng là Vị thần của tri thức và giáo dục. Ngài đại diện cho sự restorer (người phục hồi) chân lý từ bóng tối của sự lãng quên. Tại miền Nam Ấn Độ, các học sinh thường trì tụng bài chú Hayagriva Stotram trước khi bước vào phòng thi để cầu xin sự sáng suốt. Trong Phật giáo Mahayana và Vajrayana, Hayagriva (còn gọi là Mã Đầu Minh Vương) được xem là một vị Hộ pháp phẫn nộ có khả năng tiêu diệt các chướng ngại tâm linh và chữa lành bệnh tật. Câu chuyện về Hayagriva nhắc nhở chúng ta rằng: tri thức thiêng liêng nếu bị giam cầm trong bóng tối của bản ngã ích kỷ (quỷ Hayagriva) sẽ dẫn đến sự héo mòn của thế giới, và chỉ có sự tận hiến bền bỉ cùng sự thấu thị (thần Hayagriva) mới có thể mang ánh sáng của chân lý quay trở lại với nhân gian.
