Kubera (tiếng Phạn: कुबेर), còn được biết đến với các danh xưng như Kuvera, Kuberan, hay Vaishravana, là vị thần của sự giàu sang, kho báu và là người bảo hộ phương Bắc (Dikpala/Lokapala) trong vũ trụ luận Ấn Độ. Ngài là con trai của hiền triết Vishrava và Ilavida, đồng thời là anh trai cùng cha khác mẹ của bạo chúa Ravana. Sự tồn tại của Kubera là một trong những chương đặc biệt nhất về diễn trình tiến hóa tâm linh: khởi thủy trong các văn bản Veda sớm nhất, ngài bị coi là "chúa tể của các tà linh", quân sư của những kẻ trộm cướp và bóng tối, nhưng qua dòng chảy Puranas, ngài đã được "thần thánh hóa" trở thành một Deva chính thống, biểu trưng cho việc của cải và quyền năng nếu được dẫn dắt bởi Pháp (Dharma) sẽ trở thành công cụ hộ trì vũ trụ.
Ý nghĩa biểu tượng về hình hài của Kubera mang đậm tính triết lý về sự không hoàn hảo của thế gian vật chất. Tên gọi "Kubera" trong cổ ngữ Phạn mang nghĩa là "dị dạng" hoặc "quái dị". Ngài thường được mô tả là một người lùn với thân hình mập mạp, bụng phệ tượng trưng cho sự sung túc và dư dật. Tuy nhiên, các bản kinh muộn hơn khắc họa ngài với những khiếm khuyết thể xác đầy ẩn dụ: có ba chân, tám chiếc răng nanh và một con mắt màu vàng. Con mắt vàng này (danh hiệu Ekaksipingala) là kết quả của một lời nguyền khi Kubera từng nhìn Nữ thần Parvati với ánh mắt đố kỵ và dục vọng; Parvati đã khiến con mắt đó bị mù và biến nó thành màu vàng như một lời nhắc nhở vĩnh cửu rằng: lòng tham không đáy sẽ làm biến dạng linh hồn và mù quáng hóa trí tuệ.
Giai thoại sử thi rực rỡ nhất về Kubera gắn liền với vương quốc Lanka và chiếc xe bay Pushpaka Vimana. Kubera là người đầu tiên cai trị Lanka — kinh đô bằng vàng ròng được xây dựng bởi kiến trúc sư Vishwakarma. Tuy nhiên, do lòng sùng mộ và khổ hạnh (Tapas) phi thường, Ravana đã nhận được đặc ân bất bại và quay lại lật đổ chính anh trai mình. Bị Ravana chiếm đoạt cả kinh thành lẫn chiếc xe bay Pushpaka huyền thoại, Kubera không chọn con đường báo thù bằng bạo lực mà rút lui về đỉnh núi Kailash trong dãy Himalayas, xây dựng thành phố Alakapuri rực rỡ và trở thành người láng giềng thân thiết của thần Shiva. Sự kiện này tượng trưng cho việc tri thức về sự giàu có thực sự phải rời xa những dục vọng thấp kém (Lanka) để tìm về sự tĩnh lặng tâm linh (Kailash).
Quyền năng của Kubera không chỉ nằm ở việc sở hữu vàng bạc mà còn là người canh giữ Chín kho báu (Nava Nidhi) — những thực thể siêu nhiên đại diện cho các hình thái khác nhau của sự thịnh vượng như Mahapadma (Hoa sen vĩ đại), Shankha (Vỏ ốc) hay Makara (Cá sấu). Điểm độc đáo nhất trong iconography của Kubera chính là vật cưỡi (Vahana) của ngài — một con người (Nara-vahana). Hình ảnh thần tài lộc cưỡi lên một người nam là lời cảnh báo sử thi rằng: nếu không biết kiểm soát, của cải vật chất sẽ đè cưỡi và nô dịch hóa bản chất con người. Trong khi đó, ở các dị bản Phật giáo, ngài thường cầm một con Mongoose (chồn) đang nhả ra châu báu, biểu trưng cho sự khuất phục loài rắn Naga (những kẻ bảo vệ kho báu tham lam) để phân phát sự giàu có cho chúng sinh.
Về phương diện tâm linh đa tôn giáo, Kubera là thực thể hiếm hoi được tôn thờ nhất quán trong cả Ấn giáo, Phật giáo (dưới tên Vaisravana hay Jambhala) và Kỳ Na giáo (dưới tên Sarvanubhuti). Ngài là minh chứng cho bài học triết học rằng: mỗi thực thể đều có một "con quỷ" bên trong (bản tính tham lam, ích kỷ khởi thủy), nhưng thông qua sự sùng kính và phục tùng ý chí thiêng liêng, con quỷ đó có thể được chuyển hóa thành vị thủ kho của vũ trụ. Di sản của Kubera sống mãi qua lễ hội Dhanteras (ngày đầu tiên của Diwali), nơi hàng triệu người sùng bái ngài không chỉ để cầu xin tiền tài mà còn để học cách quản lý sự thịnh vượng một cách công chính và hào hiệp.
