Pancika (tiếng Phạn: पञ्चिक, Pañcika), hay còn gọi là Banzhijia (般闍迦), là một trong những thực thể Yaksha (Dạ-xoa) lừng lẫy và quyền lực bậc nhất trong vũ trụ luận Phật giáo và Ấn Độ giáo. Ngài được vinh danh là Tổng tư lệnh quân đoàn Dạ-xoa dưới quyền Thiên vương Vaisravana (Kubera) và trực tiếp chỉ huy 28 vị đại tướng quân Dạ-xoa khác hòng duy trì trật tự và bảo vệ các giá trị thiêng liêng của vũ trụ. Sự tồn tại của Pancika không chỉ đơn thuần là một chiến binh; ngài đại diện cho một diễn trình tâm linh đặc biệt: sự chuyển hóa từ những linh hồn tự nhiên hoang dã thành những vị Hộ pháp (Dharmapala) tận trung, biểu trưng cho sự kết hợp hoàn hảo giữa quyền năng quân sự và lòng sùng mộ Chánh pháp.
Mối quan hệ định mệnh và thiêng liêng giữa Pancika và Hariti (Quỷ Mẫu) là một trong những giai thoại đẹp nhất về sự cứu rỗi trong thần thoại Phật giáo. Tương truyền, ngài và Hariti đã có với nhau 500 người con (có bản nói 1.000), trong đó người con út và được yêu quý nhất là Pingala (hay Priyankara). Ban đầu, khi Hariti còn là một nữ dạ xoa hung tàn chuyên ăn thịt trẻ con để nuôi dưỡng đàn con của mình, Pancika hiện lên như một vị phối ngẫu đầy quyền uy nhưng cũng bất lực trước ác nghiệp của vợ. Chỉ sau khi Đức Phật hóa độ Hariti bằng cách giấu Pingala dưới bình bát, buộc bà phải thấu hiểu nỗi đau mất con, Pancika mới cùng vợ quy y theo giáo pháp. Từ đó, họ trở thành "Cặp đôi Giám hộ" (Tutelary Couple) vĩ đại, biểu tượng cho sự bảo hộ trẻ em, sự sinh sôi nảy nở và hạnh phúc lứa đôi bền chặt.
Ý nghĩa biểu tượng về iconography (hình tượng học) của Pancika mang đậm tính vương giả và dồi dào. Trong nghệ thuật Greco-Buddhist của vùng Gandhara cổ đại, ngài thường được tạc khắc ngồi cạnh Hariti trên một chiếc ngai vàng rực rỡ, khoác trên mình bộ áo giáp chiến binh oai phong và tay cầm một cây thương (lance) dài — vật biểu thị cho địa vị thủ lĩnh tối cao của loài Dạ-xoa. Tuy nhiên, bên cạnh cây thương của sự trừng phạt, Pancika thường được thấy cầm một túi tiền hoặc một chiếc sừng dồi dào (cornucopia), tượng trưng cho khả năng ban phát sự thịnh vượng vật chất và quản lý kho báu của phương Bắc. Hình ảnh này gửi gắm một thông điệp triết học sử thi: một người bảo hộ thực thụ không chỉ biết tiêu diệt cái ác bằng vũ lực (cây thương) mà còn phải biết nuôi dưỡng cái thiện bằng sự sung túc (túi tiền).
Về phương diện tâm linh đa quốc gia, Pancika được tôn thờ rộng rãi từ Ấn Độ, Nepal, Tây Tạng đến Nhật Bản (dưới tên gọi Sanshika). Ngài là mắt xích quan trọng trong hệ thống 24 vị chư Thiên bảo hộ (Twenty-Four Protective Deities) và thường xuất hiện trong các nghi lễ Mật tông để cầu xin sự an toàn và thành công. Di sản của Pancika là một bài học sâu sắc về "Nghĩa vụ và Chuyển hóa": ngài dạy rằng quyền lực và sức mạnh chỉ thực sự có ý nghĩa khi được dùng để phụng sự cho công lý và lòng từ bi. Việc ngài và Hariti được thờ phụng tại cổng các ngôi chùa hay trong các khu bếp của tu viện (với danh hiệu Tamon-Daikoku ở Nhật Bản) minh chứng cho niềm tin rằng: ngay cả những thực thể mạnh mẽ nhất của thế giới bóng tối cũng có thể trở thành những trụ cột vững chắc của ánh sáng nếu họ biết hướng năng lượng của mình vào việc bảo hộ sự sống và hòa bình.
