Hiranyaksha (tiếng Phạn: हिरण्याक्ष, "Hiraṇyākṣa"), có nghĩa là "Mắt Vàng", là một trong những Daitya (quỷ thần dòng dõi Diti) hùng mạnh và hung bạo nhất trong thần thoại Ấn Độ. Ngài là con trai của hiền triết Kashyapa và nữ thần Diti, đồng thời là anh trai của bạo chúa Hiranyakashipu.
Sự kiêu ngạo của Hiranyaksha bắt nguồn từ việc thực hiện những khổ hạnh (Tapas) khắc nghiệt để nhận được đặc ân từ thần Brahma, khiến ngài trở nên bất khả chiến bại trước mọi vị thần, con người và thú dữ. Với quyền năng đó, Hiranyaksha đã tàn phá thiên giới, buộc các Deva phải tháo chạy và đỉnh điểm của sự ngạo mạn là việc ngài đã bắt cóc Nữ thần Đất (Bhumidevi), cuộn Trái Đất lại như một quả cầu và dìm xuống đáy của đại dương vũ trụ (Garbhodaka Ocean). Hành động này đã làm đảo lộn trật tự vũ trụ, khiến thế giới rơi vào bóng tối và hỗn loạn.
Để cứu lấy Trái Đất, thần Vishnu đã hóa thân thành Varaha — một vị thần dưới hình dạng một con lợn rừng khổng lồ. Đây là hóa thân (Avatar) thứ ba trong mười hóa thân chính của Vishnu. Cuộc đối đầu giữa Varaha và Hiranyaksha được mô tả là vô cùng khốc liệt, kéo dài suốt 1.000 năm (một thiên niên kỷ theo cách tính của chư thiên). Trong khi Varaha dùng đôi ngà cứng cáp của mình để nâng Trái Đất lên khỏi mặt nước, Hiranyaksha đã dùng chùy tấn công và thách thức đấng tối cao. Cuối cùng, vào thời điểm hoàng hôn, thần Varaha đã giáng một đòn chí mạng tiêu diệt con quỷ, giải thoát cho Bhumidevi và đặt Trái Đất trở lại quỹ đạo an toàn.
Về mặt phả hệ, Hiranyaksha còn được biết đến là cha nuôi của Andhaka — một con quỷ mù sinh ra từ mồ hôi của thần Shiva và Parvati. Sự thất bại của Hiranyaksha dưới tay Varaha không chỉ là một chiến thắng quân sự mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: đó là sự phục hồi của Pháp (Dharma) trước sự tha hóa và ngạo mạn (Adharma). Ngày nay, sự kiện này được kỷ niệm rộng rãi trong lễ hội Varaha Jayanti, và hình ảnh Varaha nâng Trái Đất trên ngà vẫn là một trong những biểu tượng nghệ thuật thiêng liêng nhất tại các đền thờ cổ kính như đền Varaha ở Khajuraho hay Simhachalam.
