Ravana (tiếng Phạn: रावण, Rāvaṇa), còn được biết đến với các danh xưng như Dashagriva (Mười cổ), Dashamukha (Mười đầu) hay Lankeshwar, là vị vua huyền thoại của vương quốc Lanka và là nhân vật phản diện trung tâm trong sử thi Ramayana. Ngài là con trai cả của hiền triết Vishrava và quỷ cái Kaikasi, đồng thời là chắt của thần sáng tạo Brahma thông qua dòng dõi hiền triết Pulastya. Sự tồn tại của Ravana không chỉ đơn thuần là một thế lực tà ác; ngài đại diện cho một phức hợp nhân cách đầy mâu thuẫn: một học giả Bà-la-môn thông thái bậc nhất, một maestro điêu luyện về đàn Veena, một tín đồ trung kiên của thần Shiva, nhưng đồng thời cũng là một bạo chúa bị tàn phá bởi lòng kiêu hãnh và dục vọng khôn cùng.
Hình ảnh mười chiếc đầu của Ravana mang những ý nghĩa biểu tượng sâu sắc trong triết học Hindu. Một mặt, mười đầu tượng trưng cho sự thông tuệ vĩ đại của ngài khi nắm vững bốn bản kinh Veda và sáu bộ Shastra. Mặt khác, theo các diễn giải đạo đức, mười đầu này hiện thân cho mười trạng thái tâm lý tiêu cực của con người: dục vọng (Kama), giận dữ (Krodha), si mê (Moha), tham lam (Lobha), kiêu ngạo (Mada), đố kỵ (Matsarya), tâm trí (Manas), trí tuệ (Buddhi), ý chí (Chitta) và bản ngã (Ahamkara). Dù vua Mahabali từng khuyên ngài nên từ bỏ chín trạng thái còn lại để chỉ giữ lại trí tuệ, Ravana đã khước từ và chọn sống trọn với sự phức tạp của bản ngã mười đầu, minh chứng cho sự chấp thủ vào cái "Tôi" đa đoan của giới quỷ thần.
Sức mạnh và đặc ân bất khả chiến bại của Ravana bắt nguồn từ những cuộc khổ hạnh (Tapas) khắc nghiệt suốt hàng ngàn năm để làm hài lòng thần Brahma. Trong giai đoạn này, ngài đã mười lần tự chặt đầu mình để dâng hiến cho đấng sáng tạo, và mỗi lần như vậy một chiếc đầu mới lại mọc lên. Brahma cuối cùng đã ban cho ngài một đặc ân thần thánh: ngài không thể bị sát hại bởi các vị thần, quỷ dữ, rắn thần hay các thực thể siêu nhiên khác. Do lòng kiêu ngạo coi thường sức mạnh yếu ớt của con người và thú vật, Ravana đã không xin sự bảo hộ trước các loài này, chính thức tạo ra kẽ hở định mệnh cho sự xuất hiện của Rama (hóa thân con người của Vishnu). Với quyền năng đó, ngài đã lật đổ người anh cùng cha khác mẹ là thần tài lộc Kubera, chiếm giữ hòn đảo Lanka rực rỡ và đoạt lấy chiếc xe bay Pushpaka Vimana làm phương tiện chinh phục tam giới.
Mối quan hệ giữa Ravana và thần Shiva là một trong những giai thoại đẹp nhất về lòng tận hiến (Bhakti). Khi cố gắng bứng gốc núi Kailash — nơi cư ngụ của Shiva — để mang về Lanka, ngài đã bị thần Shiva dùng ngón chân cái nhấn nhẹ xuống, khiến cả ngọn núi đè nghiến lên đôi tay của ngài. Trong cơn đau đớn tột cùng, thay vì than vãn, ngài đã dùng chính gân máu của mình làm dây đàn, chế tác một chiếc Veena và hát vang bài ca Shiva Tandava Stotram để ca ngợi điệu nhảy vũ trụ của thần. Xúc động trước tài năng và sự thành tâm đó, Shiva đã đặt tên cho ngài là Ravana (người có tiếng gầm vang dội) và ban tặng thanh gươm thần Chandrahas đầy uy lực. Tuy nhiên, chính những đặc ân này đã khiến ngài trở nên ngạo mạn, bắt đầu thực hiện những hành vi đi ngược lại Pháp (Dharma), bao gồm việc xúc phạm các ẩn sĩ và hãm hại các tiên nữ như Vedavati hay Rambha, dẫn đến những lời nguyền rằng ngài sẽ bị hủy diệt bởi một người phụ nữ.
Sự sụp đổ của vương triều Lanka bắt đầu từ việc Ravana bắt cóc Sita, vợ của hoàng tử Rama, bằng mưu kế biến quỷ Maricha thành hươu vàng. Hành động này không chỉ là một tội lỗi về dục vọng mà còn là một sự thách thức trực diện đối với trật tự vũ trụ. Trong cuộc đại chiến Ramayana, dù sở hữu quân đoàn Rakshasa hùng hậu cùng những người con dũng mãnh như Indrajit và người em khổng lồ Kumbhakarna, Ravana vẫn không thể ngăn cản được bánh xe định mệnh. Trận đấu tay đôi giữa Rama và Ravana kéo dài nhiều ngày đêm; mỗi khi Rama chặt đứt một đầu của ngài, một đầu khác lại mọc lên ngay lập tức. Cuối cùng, nhờ sự chỉ dẫn của Vibhishana (người em trai chính trực của Ravana), Rama đã dùng mũi tên Brahma-astra xuyên thủng rốn của ngài — nơi lưu giữ nguồn nhựa sống bí mật — để kết liễu tên quỷ vương.
Về phương diện tâm linh, theo Bhagavata Purana, Ravana vốn là hóa thân kiếp thứ hai của Jaya, hộ pháp cõi Vaikuntha, bị dính lời nguyền phải xuống trần làm kẻ thù của Vishnu trong ba kiếp để được quay về cõi thánh. Do đó, cái chết của ngài dưới tay Rama thực chất là một sự giải thoát (Moksha) cao quý. Di sản của Ravana để lại là một bài học sử thi về việc trí tuệ và quyền lực vĩ đại nhất cũng sẽ trở nên vô nghĩa, thậm chí là nguồn gốc của tai họa, nếu chúng không được dẫn dắt bởi lòng nhân ái và sự tôn trọng Chánh pháp. Ngày nay, trong lễ hội Dussehra, hình nộm của Ravana vẫn được đốt cháy trên khắp Ấn Độ để biểu trưng cho chiến thắng của ánh sáng trước bóng tối của bản ngã kiêu căng.
