Thư Sinh Ma là hình tượng hồn ma mang dáng vẻ nho sinh – áo dài, khăn vấn, tay cầm sách – xuất hiện trong truyền thuyết và văn học chí quái Trung Hoa. Đây thường là linh hồn của người học trò chết khi còn nhiều uẩn ức: thi rớt, chết oan, bệnh tật, hoặc chưa hoàn thành chí nguyện.
Trong các truyện thuộc Liêu Trai Chí Dị của Bồ Tùng Linh, mô-típ thư sinh và hồn ma thường đan xen: có khi thư sinh gặp nữ quỷ, có khi chính thư sinh sau khi chết hóa thành linh hồn vấn vương nhân thế. Hình tượng này phản ánh xã hội trọng khoa cử, nơi danh phận và công danh quyết định cả đời người.
Thư Sinh Ma thường xuất hiện vào đêm khuya, dưới ánh đèn dầu, trong thư phòng hoặc miếu hoang. Dáng vẻ họ điềm đạm, nói năng lễ độ, nhưng ánh mắt u uất. Có truyện kể họ nhờ người sống hoàn thành bài thi còn dang dở, hoặc xin minh oan cho cái chết của mình. Cũng có dị bản biến họ thành tà linh vì oán niệm quá sâu.
Về biểu tượng, Thư Sinh Ma đại diện cho khát vọng công danh không thành và nỗi bi kịch của trí thức trong xã hội cũ. Sách vở trên tay là biểu tượng tri thức; khi hóa ma, tri thức ấy trở thành chấp niệm. Họ không đáng sợ theo nghĩa hung bạo, mà đáng thương vì bị trói buộc bởi lý tưởng chưa đạt.
Trong văn hóa hiện đại, hình tượng này còn được khai thác như linh hồn lãng mạn, đa cảm – đôi khi yêu người sống, đôi khi chỉ mong một lời thấu hiểu.
Thư Sinh Ma vì thế không chỉ là hồn ma đội khăn nho sinh, mà là ẩn dụ cho giấc mộng khoa cử dở dang và nỗi tiếc nuối của một đời người chưa kịp hoàn thành chí hướng.
