Tôn Ngộ Không (孙悟空), còn gọi là Tề Thiên Đại Thánh, là nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân. Ông là một con khỉ đá sinh ra từ linh thạch hấp thụ tinh hoa trời đất, tượng trưng cho sinh linh không cha mẹ, do tự nhiên mà thành.
Sau khi xưng vương ở Hoa Quả Sơn, Tôn Ngộ Không lên đường học đạo, bái Bồ Đề Tổ Sư làm thầy và được ban pháp danh “Ngộ Không”. Ông luyện được 72 phép Địa Sát, có khả năng cân đẩu vân đi mười vạn tám nghìn dặm, và sở hữu Như Ý Kim Cô Bổng – cây gậy thần có thể thu nhỏ phóng to tùy ý.
Vì bất mãn với thiên đình, Tôn Ngộ Không tự xưng Tề Thiên Đại Thánh, đại náo thiên cung, đánh bại nhiều thần tướng. Cuối cùng, ông bị Phật Tổ Như Lai trấn dưới Ngũ Hành Sơn suốt năm trăm năm. Sau này, nhờ Quan Âm Bồ Tát sắp đặt, ông được Đường Tăng thu nhận làm đồ đệ, đeo vòng Kim Cô để chế ngự tâm tính, và cùng thầy sang Tây Trúc thỉnh kinh.
Trong hành trình, Tôn Ngộ Không là người bảo vệ chủ lực, nhiều lần hàng phục yêu ma cứu Đường Tăng. Sau khi hoàn thành thỉnh kinh, ông được phong làm Đấu Chiến Thắng Phật.
Về mặt biểu tượng, Tôn Ngộ Không là hình ảnh của:
-
Tinh thần phản kháng và tự do
-
Trí tuệ lanh lợi, biến hóa vô cùng
-
Bản ngã kiêu ngạo cần được tu sửa
Hành trình của ông là hành trình từ nổi loạn đến giác ngộ. Nếu giai đoạn “Đại náo thiên cung” tượng trưng cho cái tôi chưa được chế ngự, thì con đường thỉnh kinh tượng trưng cho quá trình tu tâm, quy phục chính đạo.
Tôn Ngộ Không vì thế không chỉ là nhân vật anh hùng thần thoại, mà còn là biểu tượng triết học về sự cải hóa của bản tâm: từ con khỉ hoang dã thành Phật sau khi vượt qua chính mình.
