Chhinnamasta (tiếng Phạn: छिन्नमस्ता, Chinnamastā), còn được gọi là Chinnamastika hay Prachanda Chandika, là vị nữ thần thứ sáu trong hệ thống Dasa Mahavidya (Thập Đại Minh Vương) của mật tông Ấn Độ giáo. Ngài là một trong những hình tượng gây kinh ngạc và thách thức nhận thức nhất của nhân loại: hiện thân dưới hình hài một thiếu nữ khỏa thân tự tay cầm chiếc đầu đã lìa khỏi cổ của chính mình. Chhinnamasta không chỉ đơn thuần là một thực thể phẫn nộ; ngài đại diện cho đỉnh cao của trí tuệ thấu thị về quy luật vũ trụ — nơi mà cái chết không phải là sự kết thúc, mà là nguồn nuôi dưỡng cho sự sống mới, và việc tiêu diệt bản ngã (Ego) là chìa khóa duy nhất để đạt đến trạng thái tự do tâm linh đích thực.
Hình tượng học (Iconography) của Chhinnamasta mang đậm tính biểu tượng về sự vận hành vi tế của năng lượng cơ thể. Ngài thường được mô tả là một thiếu nữ 16 tuổi với làn da rực đỏ như hoa dâm bụt hoặc sáng chói như triệu mặt trời, đứng trong tư thế chiến đấu trên lưng một cặp đôi đang giao hợp là Kamadeva (Thần Tình yêu) và Rati (Nữ thần Dục vọng). Trong tay trái, ngài nâng chiếc đầu vừa bị chặt của mình, trong khi tay phải cầm thanh scimitar (đoản kiếm) vừa thực hiện bản án tự quyết. Từ cổ họng đứt lìa của ngài, ba dòng máu phun trào rực rỡ: một dòng chảy trực tiếp vào miệng của chiếc đầu trên tay ngài, hai dòng còn lại chảy vào miệng của hai nữ tùy tùng là Jaya (Dakini) và Vijaya (Varnini). Hình ảnh này là một ẩn dụ yoga tối hậu: ba dòng máu tượng trưng cho ba luân xa chính là Ida (Thái Âm), Pingala (Thái Dương) và Sushumna (Trung Đạo), nơi năng lượng Kundalini được đánh thức và hướng thẳng lên đỉnh đầu để đạt đến giác ngộ.
Giai thoại sử thi về nguồn gốc của Chhinnamasta gắn liền với lòng từ bi mẫu tử vượt ra ngoài mọi giới hạn phàm trần. Theo các bản kinh Pranatoshini Tantra và Shakti Mahabhagavata Purana, một ngày nọ, Nữ thần Parvati (Bhawani) cùng hai tùy tùng là Jaya và Vijaya đi tắm tại dòng sông Mandakini. Sau khi tắm xong, hai tùy tùng trở nên đói khát mãnh liệt và cầu xin Nữ thần ban cho thức ăn. Dù Nữ thần đã khuyên họ hãy kiên nhẫn chờ đến khi về nhà, nhưng do sự thôi thúc của nghiệp lực, Jaya và Vijaya đã tha thiết: "Mẹ là người ban tặng mọi đặc ân, con cái đói khát thì Mẹ phải nuôi dưỡng ngay lập tức". Cảm động trước sự ngây thơ và nhu cầu hiện sinh của họ, Nữ thần đã mỉm cười, dùng móng tay hoặc gươm tự chặt đầu mình để dòng máu thiêng liêng trực tiếp nuôi dưỡng các con mình. Hành động này khẳng định bản chất của Thần tính: là Đấng vừa tạo ra sự sống, vừa là vật hiến tế để duy trì sự sống đó.
Về phương diện triết học, Chhinnamasta là bài học sử thi về việc "Chết đi để được Sống". Việc ngài đứng trên cặp đôi đang ân ái nhưng gương mặt lại thanh thản vô ưu (trạng thái Yamanaka) tượng trưng cho sự làm chủ hoàn toàn các bản năng dục vọng và sự ràng buộc của thân xác. Chiếc đầu lìa khỏi thân là biểu tượng cho việc cắt đứt sự kiêu ngạo và những tạp niệm của tâm trí, giải phóng ý thức khỏi lớp vỏ bọc hẹp hòi của cá nhân để hòa nhập vào đại dương ý thức vũ trụ. Trong chiêm tinh học, ngài là vị thần chủ quản của hành tinh Rahu (La Hầu), có khả năng hóa giải các ác nghiệp liên quan đến sự ám ảnh và lầm lạc.
Di sản của Chhinnamasta sống mãi tại ngôi đền cổ kính Rajrappa ở Jharkhand, nơi ngài được thờ phụng như một vị thần tối cao tại ngã ba sông Damodar và Bhairavi. Vị trí địa lý này cũng là một ẩn dụ cho sự kết hợp giữa năng lượng nam tính (Damodar) và nữ tính (Bhairavi) trong tư thế Viparita Rati. Câu chuyện của Chhinnamasta nhắc nhở các hành giả rằng: hành trình tâm linh thật sự không phải là sự tích lũy, mà là sự dâng hiến; và chỉ khi dám "buông bỏ chiếc đầu" (cái tôi giả tạo), con người mới có thể uống được dòng cam lộ của trí tuệ vĩnh cửu. Ngài là biểu tượng tuyệt đối của sự tự do, vượt lên trên mọi khái niệm về nhị nguyên, sạch bẩn, sống chết, để đạt đến thực tại tối hậu.
