Dhumavati (tiếng Phạn: धूमावती, Dhūmāvatī), được mệnh danh là "Bà lão Góa phụ" hay "Nữ thần của Khói", là vị thần thứ bảy trong hệ thống Dasa Mahavidya (Thập Đại Minh Vương) của mật tông Ấn Độ giáo. Trong khi các Mahavidya khác thường được mô tả với vẻ đẹp rực rỡ hoặc quyền năng phẫn nộ uy nghi, Dhumavati hiện thân dưới hình hài một góa phụ già nua, gầy gò, mặc y phục bẩn thỉu và ngồi trên một cỗ xe không ngựa kéo (hoặc có biểu tượng chim quạ). Ngài đại diện cho một khía cạnh đầy thách thức nhưng cực kỳ sâu sắc của thực tại: hiện thân của sự mất mát, nghèo khổ, cô độc và cái chết. Tuy nhiên, đằng sau lớp vỏ bọc sầu bi đó, Dhumavati chính là trí tuệ của sự buông bỏ tuyệt đối, là hiện thân của trạng thái trước khi vũ trụ hình thành và sau khi vũ trụ tan biến vào hư không (The Void).
Hình tượng học (Iconography) của Dhumavati mang đậm tính biểu tượng về sự hư hoại và bản chất vô thường của thế gian vật chất. Ngài thường được mô tả có làn da xám xịt như khói, đôi mắt hung dữ nhưng sâu thẳm, mái tóc rối bời và đôi tay run rẩy cầm một chiếc sàng (niia) — biểu tượng cho khả năng sàng lọc, phân biệt giữa cái vĩnh cửu và cái tạm bợ. Việc ngài ngự trên cỗ xe có biểu tượng chim quạ — loài chim của điềm gở và sự chết chóc — khẳng định sự hiện diện của ngài trong những góc tối nhất của đời người. Dhumavati không mang đồ trang sức hay biểu tượng của sự phồn vinh; ngài chính là trạng thái Asat (phi tồn tại), nơi mọi ảo ảnh về vẻ đẹp, danh vọng và sở hữu đều bị khói thời gian che lấp, buộc hành giả phải đối diện với bản chất trần trụi của linh hồn khi không còn bất kỳ điểm tựa ngoại cảnh nào.
Giai thoại sử thi về nguồn gốc của Dhumavati là một ẩn dụ mạnh mẽ về sự nuốt chửng ý thức. Theo truyền thuyết, một lần khi Nữ thần Sati (hóa thân của Shakti) đang ở cùng thần Shiva trên núi Himalaya, nàng cảm thấy một cơn đói mãnh liệt không thể kiềm chế. Dù Shiva đã khuyên nàng chờ đợi, nhưng do khao khát chứng minh quyền năng nuốt chửng vạn vật, Nữ thần đã nuốt chửng chính chồng mình vào bụng. Ngay lập tức, vì Shiva đại diện cho ý thức tối cao và ánh sáng, việc nuốt Ngài khiến cơ thể Nữ thần tỏa ra khói đen mù mịt và nàng trở thành một góa phụ (vì đã "giết chết" chồng). Shiva sau đó yêu cầu nàng hãy nhả Ngài ra, nhưng tuyên bố rằng từ nay nàng sẽ được biết đến dưới hình tướng Dhumavati — người góa phụ cô độc. Câu chuyện này minh chứng rằng Dhumavati là sức mạnh của năng lượng khi thiếu đi ý thức dẫn dắt, nhưng cũng đồng thời là khả năng của Shakti trong việc thu hồi toàn bộ vũ trụ vào trong chính mình.
Về phương diện triết học, Dhumavati là bài học sử thi về việc tìm thấy "Cái Có trong Cái Không". Ngài đại diện cho sự tĩnh lặng sau cơn bão, sự thấu thị nảy sinh từ nỗi đau và sự tự do đến từ việc không còn gì để mất. Việc thờ phụng ngài giúp hành giả vượt qua nỗi sợ hãi về sự già nua, bệnh tật và cô độc — những thứ vốn là rào chắn ngăn cản con người đạt đến sự bình thản tâm linh. Trong chiêm tinh học, ngài chủ quản hành tinh Ketu (Kế Đô), biểu tượng cho sự giải thoát (Moksha) thông qua việc cắt đứt các ràng buộc thế gian. Ngài là vị thầy nghiêm khắc dạy chúng ta rằng: chỉ khi tất cả khói bụi của dục vọng tan đi, chúng ta mới có thể nhìn thấy bầu trời trong xanh của thực tại tối hậu.
Di sản của Dhumavati vô cùng đặc biệt, thể hiện qua việc ngài thường được thờ phụng bởi những người sống bên lề xã hội, các ẩn sĩ hoặc những người tìm kiếm sự giải thoát trong cô độc. Ngôi đền nổi tiếng nhất của ngài nằm tại Datia (Madhya Pradesh), nơi các nghi lễ thường được thực hiện vào ban đêm trong sự tĩnh lặng tuyệt đối. Dhumavati nhắc nhở chúng ta rằng: trong mỗi sự kết thúc đều ẩn chứa một khởi đầu mới, và trong sự trống rỗng sâu thẳm nhất chính là nơi trú ngụ của quyền năng sáng tạo vô biên. Ngài là biểu tượng của trí tuệ thâm trầm, dạy con người cách mỉm cười trước sự tàn phai của thời gian để chạm đến trạng thái bất biến của tâm thức.
