Hóa Xà (化蛇) là một dị thú được ghi chép trong tác phẩm cổ điển Sơn Hải Kinh. Theo mô tả, Hóa Xà có hình dạng giống rắn, thân dài, có cánh hoặc có thể bay lượn, phát ra âm thanh kỳ dị như tiếng người gọi giữa đêm tối. Sự xuất hiện của nó thường đi kèm với lũ lụt hoặc tai họa nước.
Trong ghi chép cổ, Hóa Xà sống ở vùng núi và sông lớn. Khi nó di chuyển, nước dâng cao, mưa gió nổi lên. Vì vậy, người xưa xem Hóa Xà là dị thú gắn với thủy tai, tượng trưng cho sức mạnh hỗn loạn của nước. Khác với rồng – cũng là linh vật liên quan đến nước nhưng thường mang ý nghĩa cát tường – Hóa Xà thiên về điềm dữ và sự mất cân bằng.
Một số chú giải đời sau cho rằng tên gọi “Hóa” (biến hóa) phản ánh khả năng biến đổi hình dạng hoặc môi trường xung quanh của loài này. Nó có thể ẩn mình trong sông ngòi, khi xuất hiện thì thiên tượng biến đổi bất thường. Do đó, Hóa Xà được xem là biểu tượng của dòng nước vượt khỏi kiểm soát – lũ lụt phá hoại mùa màng và sinh mạng.
Trong hệ thống biểu tượng cổ đại, rắn thường mang ý nghĩa âm tính, gắn với đất và nước sâu. Hóa Xà vì thế phản ánh nỗi sợ của cư dân nông nghiệp trước sức mạnh thiên nhiên. Khi đê điều vỡ, nước lũ tràn về, người xưa lý giải đó là do dị thú dưới nước quấy nhiễu.
So với các linh thú trợ giúp anh hùng như Ứng Long, Hóa Xà thuộc nhóm dị thú thiên tai – không phải yêu tinh mê hoặc con người, mà là hiện thân của tai biến tự nhiên. Qua hình tượng này, thư tịch cổ ghi lại cách người xưa nhân cách hóa hiện tượng lũ lụt, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều hòa thủy lợi.
Nhìn chung, Hóa Xà là biểu tượng của thủy họa và sự biến động. Nó cho thấy trong thế giới quan cổ đại, mọi thiên tai đều có linh thể đại diện, và sự ổn định của xã hội phụ thuộc vào khả năng con người điều hòa, chế ngự những sức mạnh ấy.
